حد ندرت ، خروج از انصاف است و روايات و شواهدى را كه بر كتابت عربى پيش از اسلام چه در قلب جزيره چه در اطراف آن تاكيد دارند ، رد مىكند و اساسا آشنايى عربها با كتابت ، جاى شك و ترديد ندارد ، زيرا كه بسيارى از آنها ، در شهرها و اندكى از آنها در صحراها مىخواندند و مىنوشتند « 1 » و در قرآن كريم به آشنايى عرب جاهلى معاصر اسلام با خواندن و نوشتن ، اشاره شده و در بسيارى از آيات ماده ( كتب ) و معادلهاى آن و نام ابزار نوشتن آن به كار رفته است « 2 » و معقول نيست كه قرآن كريم ، قومى را با اين آيات مخاطب قرار بدهد و آنها از خواندن و نوشتن آگاهى نداشته باشند . « 3 » و قرآن محكم‌ترين سندى است كه از زندگى عرب آن زمان سخن مىگويد . روايات عربى ، به كارهاى نوشتارى متعددى از آن زمان اشاره مىكنند ، چه در شهرهاى حجاز و چه در جامعه‌هاى موجود در قسمتهاى شمالى جزيره از اين رو مىبينيم در مكه ، به رغم اينكه در آن عصر به تمدن نرسيده و انگيزه‌هاى نگارش اندك بود ، با اين وجود ، جاى انكار نيست كه آنها احيانا بعضى از عهدنامه‌ها و پيمان نامه‌هايى را كه ميان آنها و قبايل اطراف وجود داشت مىنوشتند ، هر چند كه اين كار بسيار محدود بود . « 4 » شهرى مانند مكه كه جايگاهى مقدس براى تجارت و مركزى براى فرهنگ و حيات دينى بود ، به ناچار ، بايد ميان ساكنان آن ، جماعتى با فرهنگ و وارد در امور دين و آشنا به خواندن و نوشتن بوده باشند . « 5 » روايات اشاره مىكنند به اينكه ورقة بن نوفل ، هم به عربى و هم به عبرانى مىنوشت ، « 6 » و چون در آغاز نبوت پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلم قريش مسلمانان را در

--> ( 1 ) طاهر احد مكى ، ص 20 و بنگريد به : ناصر الدين اسد ، مصادر الشعر الجاهلى ، چاپ سوم ، دار المعارف مصر ، 1966 م ، ص 10 ، و 33 . ( 2 ) مادهء ( كتب ) و مشتقات آن ، بيش از سيصد بار در قرآن وارد شده است و مادهء ( قرأ ) و مشتقات آن ، نزديك هشتاد بار و همچنين مادهء ( خط ) و نامهاى ابزار كتابت نيز آمده مانند : قلم و صحف و قرطاس ورق ، بنگريد به : عبد الصبور شاهين ، تاريخ القرآن ، ص 66 . ( 3 ) جواد على ، ج 1 ، ص 14 و بنگريد به : از همين نويسنده ، تاريخ العرب قبل الاسلام ، السيرة النبويه ، بغداد ، 1961 م ، ص 70 . ( 4 ) محمد حميد اللّه ، مجموعة الوثائق السياسية فى العهد النبوى ، قاهره ، لجنة التأليف و الترجمة و النشر ، 1941 ، م ، ص ط . ( 5 ) جواد على ، السيرة النبوية ، ص 69 . ( 6 ) همان مصدر ، ص 147 .